Zwermen bijen voorkomen: zwermcellen, kunstzwerm, jonge moer

Kort antwoord: volken met een jonge moer van het jaar zwermen minder, omdat haar feromonen het hele volk bereiken. Zwermen voorkomen betekent dus: jonge koninginnen, op tijd ruimte geven, kunstraat en een darrenraam om te bouwen, in het zwermseizoen elke 7 dagen zwermcontrole en sterke volken afleggen. Vindt u al zwermcellen met een eitje of larve, dan helpt alleen breken zelden. Veiliger is een kunstzwerm of vlieger: de oude koningin komt met de vliegbijen op de oude standplaats, het volk met de cellen wordt verplaatst.

Zwermen is de natuurlijke manier waarop een bijenvolk zich vermeerdert. Voor u als imker betekent een zwerm in mei meestal: het volk mist de voorjaarsdracht, de helft van de bijen hangt bij de buren in de boom en tot de zomerdracht komt de rest nauwelijks weer op sterkte. De meeste zwermen zijn te voorkomen als u de signalen kent en op tijd ingrijpt. Een van de sterkste hefbomen is de leeftijd van de koningin.

Waarom volken met een jonge moer minder zwermen

De samenhang van het volk draait om de feromonen van de koningin. Die worden van bij tot bij doorgegeven en remmen onder meer de bouw van moerdoppen. Zolang het signaal overal in het volk aankomt, hebben de bijen geen reden een nieuwe koningin op te kweken.

Een jonge koningin geeft meer feromoon af dan een oudere. Het verband tussen de leeftijd van de moer en de zwermneiging kennen imkers uit de praktijk, en het is ook gemeten. Een studie van Hauser en Lensky in Apidologie (1994) vond dat volken met koninginnen van 7 tot 10 maanden minder zwermcellen bouwden en meer broed, bijen en honing hadden dan volken met koninginnen tot 20 maanden oud. Het onderzoek liep in een subtropisch klimaat, maar de uitkomst klopt met de ervaring van imkers bij ons.

Een jonge moer is toch geen vrijbrief. Een volk zonder ruimte kan ook met een jonge koningin in zwermstemming raken. U begint alleen met een duidelijke voorsprong.

Wat zwermstemming veroorzaakt

Zelden is er één oorzaak. Meestal komen meerdere factoren samen:

Factor	Wat er in het volk gebeurt
Ruimtegebrek	Veel jonge bijen, weinig open broed te verzorgen, geen plek om te leggen
Broednest vol honing	De koningin vindt geen lege cellen meer
Oudere koningin	Zwakker feromoonsignaal
Slechte verspreiding van feromoon	In een zeer sterk, overvol volk bereikt het signaal niet meer alle bijen
Hitte, slechte ventilatie	Oververhitte kast, bijen hangen als een baard aan de vliegopening
Weer	Regenperiodes afgewisseld met warme dagen, drachtgaten
Genetica	Sommige herkomsten zwermen veel makkelijker dan andere

In Nederland en België loopt het zwermseizoen meestal van eind april tot eind juni, met een piek rond de fruitbloei, het koolzaad en de acacia. In koude jaren schuift alles een paar weken op.

Zwermcontrole: elke 7 dagen

Een moerdop wordt ongeveer acht tot negen dagen na het leggen van het eitje gesloten, en de voorzwerm vertrekt meestal zodra de eerste zwermcellen gesloten zijn. Wie in het zwermseizoen elke 7 dagen controleert, vindt de cellen dus terwijl ze nog open zijn en voordat de zwerm vertrekt. Bij 9 dagen wordt het krap, nog langer is in het seizoen te lang.

Zo gaat de controle snel:

• Kantelcontrole: kantel bij een volk op twee broedkamers de bovenste bak achteraan omhoog en kijk van onderen naar de onderlatten van de ramen. Daar zitten de meeste zwermcellen.
• Speeldopjes van belegde cellen onderscheiden: lege speeldopjes zijn er in het seizoen bijna altijd. Pas als er een eitje of larve in koninginnengelei ligt, wordt het menens.
• Het darrenraam volgen: bouwt het volk het darrenraam vlot uit, dan zit het in de bouwdrift. Stopt de bouw terwijl er dracht is, dan kan dat een vroeg teken van zwermstemming zijn.

Zwermen voorkomen: de maatregelen op een rij

1. Ruimte geven voordat ze ontbreekt

De meest gemaakte fout is de honingkamer pas opzetten als de bijen alles al bezetten. Geef ruimte zodra het volk de meeste ramen bezet en de dracht op gang komt, niet pas als er bijen aan de vliegopening hangen.

2. Kunstraat en een darrenraam geven

Jonge bijen die bouwen hebben werk, en de bouwdrift concurreert met de zwermdrift. Hang tijdens de dracht regelmatig ramen met kunstraat aan de rand van het broednest. Het darrenraam bindt ook bouwbijen, en het uitsnijden van het gesloten darrenbroed is meteen een bekende maatregel tegen varroa.

3. Het broednest vrijhouden

Is het broednest tot aan het broed volgezet met voer of nectar, neem dan een of twee voerramen weg en geef daarvoor uitgebouwde ramen of kunstraat. Bewaar die voerramen voor afleggers of als reserve; in de honingkamer horen ze niet, anders komt wintervoer in uw honing. De koningin heeft legruimte nodig.

4. Schaduw en ventilatie

Een kast in de volle junizon warmt sterk op. Schaduw rond de middag en goede ventilatie, bijvoorbeeld met een open gazen bodem, halen de spanning weg aan de vliegopening.

5. Sterke volken afleggen

Neem uit een sterk volk twee of drie broedramen met de bijen erop en maak er een aflegger van, waarin u een bevruchte koningin invoert. Het productievolk wordt ontlast en u wint er een volk bij. Let er voor de hoofddracht op dat het productievolk sterk genoeg blijft.

6. Koninginnen op tijd vervangen

Een moer in haar derde jaar nodigt uit tot zwermen. Plan het vervangen op leeftijd en prestaties, in het voorjaar via afleggers of na de hoofddracht in de zomer. De zomer komt aan bod in koningin vervangen in de nazomer.

Zwermcellen gevonden: wat nu?

Niet elke moerdop is een zwermcel. Het verschil bepaalt wat u doet:

Soort cel	Waar ze zit	Hoeveel	Wat ze betekent
Zwermcel	Aan de onderkant en zijkanten van de ramen	Vaak veel	Het volk bereidt de zwerm voor
Dop van stille moerwisseling	Op het raatvlak	Weinig, 1 tot 3	Het volk vervangt zelf zijn koningin
Noodcel (redcel)	Op het raatvlak, omgebouwd uit werkstercellen	Meerdere	Het volk is plotseling moerloos geworden

Belegde cellen met eitjes of jonge larven

Het volk zit midden in de voorbereiding. Alleen zwermcellen breken helpt zelden: de bijen zetten binnen enkele dagen nieuwe aan, u moet elke 7 dagen terug en mist makkelijk een cel. Veiliger is een kunstzwerm, hier in de vorm van een vlieger. Het volk verliest zijn zwermdrift alsof het gezwermd heeft:

1. Zet het oude volk een paar meter opzij.
2. Zet op de oude standplaats een nieuwe kast met de oude koningin, een raam met open broed zonder moerdoppen en verder kunstraat of lege ramen. Zet de honingkamer op deze kast.
3. De vliegbijen keren terug naar de oude plek, naar de koningin. Dit volk gedraagt zich als een natuurlijke zwerm en bouwt flink.
4. In het verplaatste volk blijven broed en jonge bijen. Laat daar één goede cel met larve staan of, veiliger, breek alle cellen en voer een bevruchte koningin in met een kooitje, zoals beschreven in de gids koningin invoeren.
5. Controleer het verplaatste volk na 5 tot 7 dagen opnieuw en breek de redcellen die de bijen intussen hebben aangezet. Anders kan het met de eerste jonge koningin die uitloopt toch nog een nazwerm geven.

Gesloten zwermcellen

Goed mogelijk dat de voorzwerm al vertrokken is. Zoek de oude koningin en verse eitjes. Ontbreken beide en zitten er duidelijk minder bijen op de ramen dan bij de vorige controle, dan heeft het volk gezwermd. Laat dan één goede cel staan en breek alle andere, anders volgen nazwermen die het volk verder verzwakken.

Is de oude koningin er nog, bijvoorbeeld omdat slecht weer het vertrek heeft uitgesteld, maak dan meteen een vlieger zoals hierboven.

Wilt u in plaats van een cel een bevruchte koningin invoeren, breek dan alle cellen en controleer eerst dat er nog geen onbevruchte koningin is uitgelopen. Ze is klein, snel en ongemerkt, en naast haar wordt elke ingevoerde koningin gedood.

Zwermverhindering over het jaar plannen

De maatregelen moeten klaarstaan voor het zwermseizoen, niet erin. In de praktijk: in april ruimte, kunstraat en darrenramen klaarzetten, vanaf het begin van de fruitbloei wekelijks controleren en de afleggers maken bij het begin van de koolzaad- of acaciadracht. Afleggers uit die periode hebben genoeg tijd om zich tot de zomer of het najaar te ontwikkelen, en de productievolken blijven op kracht.

Voor volgend jaar loont het om terug te kijken: welke volken raakten in zwermstemming, welke niet? Volken met een sterke zwermneiging zijn geen goede basis om van te telen. Noteer ook de leeftijd van elke moer, zodat u weet welke als eerste aan vervanging toe is.

Jonge koninginnen voor afleggers en kunstzwermen

Met een bevruchte koningin komen afleggers en het verplaatste volk na een vlieger het snelst weer aan de leg, zonder bruidsvlucht en zonder weken zonder broed. Bienen Königin verkoopt sinds 2016 natuurlijk bevruchte, gemerkte Carnica- en Buckfast-koninginnen uit Maramureș in Roemenië. Koninginnen van het halfgeïsoleerde bevruchtingsstation gaan van 15 tot 30 mei op verzending, geselecteerde Buckfast-koninginnen van het geïsoleerde station van 5 tot 20 juni, telkens in de volgorde van de voorbestellingen. Moerdoppen of onbevruchte koninginnen verkopen wij niet. De prijzen staan op de pagina met onze koninginnen, en u bestelt via WhatsApp of telefoon.