Bijenkoningin: taak, levensduur, grootte en geboorte

Kort antwoord: de bijenkoningin is het enige vruchtbare vrouwtje in het volk. Ze ontstaat uit een gewoon bevrucht eitje, maar de larve wordt in een moerdop rijkelijk gevoerd met koninginnengelei en loopt na ongeveer 16 dagen uit. Een week later paart ze in de lucht met zo’n 10 tot 20 darren, soms meer, en bewaart hun zaad haar hele leven. Op het hoogtepunt van het seizoen legt ze volgens de gangbare schatting tot 1.500 à 2.000 eitjes per dag. In een beheerd volk leeft ze meestal 2 tot 3 jaar, soms tot ongeveer 5 jaar. U herkent haar aan het lange achterlijf dat ver voorbij de vleugels steekt en aan de hofstaat van werksters om haar heen.

Tot in de zeventiende eeuw dacht men dat een bijenvolk door een koning werd geleid. Pas de Nederlandse natuuronderzoeker Jan Swammerdam liet met zijn ontledingen zien dat die „koning” eierstokken had. Sindsdien weten we veel over de bijenkoningin, en elke imker leert het vroeg of laat in de praktijk: zonder goede koningin geen sterk volk. Dit artikel beantwoordt de vragen die het vaakst gesteld worden, voor de nieuwsgierige beginner en voor de imker die al jaren volken houdt.

Wat doet de bijenkoningin?

De naam is misleidend: de koningin regeert niet. Beslissingen over bouwen, zwermen of het vervangen van de koningin zelf neemt het volk als geheel, via de werksters. De bijenkoningin heeft twee taken die alleen zij kan uitvoeren:

• Eitjes leggen. Ze is de moeder van vrijwel alle bijen in de kast: werksters, darren en toekomstige koninginnen.
• Feromonen afgeven die het volk bij elkaar houden en voortdurend laten weten dat het moerrijk is.

Voor de imker telt nog een derde punt: de erfelijkheid. De werksters zijn haar dochters en die van de darren waarmee ze gepaard heeft. Zachtaardigheid, ijver, zwermneiging en overwintering hangen dus voor een groot deel van haar af. Wisselt u de koningin, dan verandert het karakter van het volk binnen een tot twee maanden, naarmate de oude werksters worden vervangen door de dochters van de nieuwe moer.

Hoe wordt een bijenkoningin geboren?

Aan het eitje zelf is niets bijzonders te zien. Een toekomstige koningin en een werkster komen allebei uit een bevrucht eitje en zijn dus allebei vrouwtjes. Het verschil zit in de voeding. Werksterlarven krijgen alleen de eerste dagen koninginnengelei, daarna een mengsel met honing en stuifmeel. Een larve die koningin wordt, krijgt haar hele larvetijd overvloedig koninginnengelei, in een speciale cel.

Die moerdop is groot, hangt verticaal naar beneden en lijkt op een pinda. Op een raam herkent u hem meteen. Hieronder de ontwikkeling, gerekend vanaf het leggen van het ei. Het zijn gangbare richtwaarden uit de vakliteratuur; bij koud weer kan alles een paar dagen uitlopen.

Stadium	Dag vanaf het ei	Wat er gebeurt
Ei	0–3	Op de derde dag komt de larve uit
Larve	3–8	Rijkelijk gevoerd met koninginnengelei
Verzegeling	rond 8–9	De werksters sluiten de dop, begin van het popstadium
Uitlopen	rond 16	De onbevruchte koningin knaagt de dop open
Rijping	16–21	Eerste oriëntatievluchten ongeveer 5 dagen na het uitlopen
Bruidsvluchten	rond 21–28	Alleen bij warm, rustig weer
Begin van de leg	rond 26–30	Meestal 10 tot 14 dagen na het uitlopen

Ter vergelijking: een werkster heeft van ei tot uitlopen 21 dagen nodig, een dar 24 dagen. De koningin is dus de snelste van de drie, waardoor een moerloos volk in iets meer dan twee weken een nieuwe koningin kan hebben.

Lopen er meerdere koninginnen uit, dan zoekt de eerste meestal de andere doppen op en doodt haar rivalen, of gaat het gevecht direct aan. Soms hoort u dan het tuten en kwaken: de vrije koningin tuut, een lange hoge toon gevolgd door korte stoten, en de koninginnen die nog in hun dop zitten antwoorden met een lager, korter gekwaak. Soms is het zelfs te horen zonder de kast te openen. Imkers die zelf koninginnen telen, bootsen dit natuurlijke proces na door jonge larven over te larven. Wilt u weten wat een rijpe dop, een onbevruchte of een bevruchte koningin voor uw volk betekent, lees dan moerdop of bevruchte koningin.

De bruidsvlucht: hoe een koningin bevrucht wordt

Ongeveer 5 tot 7 dagen na het uitlopen maakt de jonge koningin haar eerste vluchten, eerst om zich te oriënteren, daarna om te paren. Op een warme, windstille middag vliegt ze naar een darrenverzamelplaats: een plek in de lucht waar darren uit veel volken uit de omgeving elk jaar samenkomen. De paring gebeurt in de vlucht.

De belangrijkste punten:

• Veel partners. De koningin paart met ongeveer 10 tot 20 darren, soms meer, verspreid over één of enkele vluchten in haar eerste weken. Elke dar sterft direct na de paring.
• Een voorraad voor het leven. Het zaad wordt opgeslagen in de zaadblaas (spermatheca). Daarna paart de koningin nooit meer: ze gebruikt die voorraad haar hele leven om eitjes te bevruchten.
• Genetische variatie. Omdat er veel vaders zijn, zijn de werksters grotendeels halfzussen. Die variatie maakt het volk weerbaarder.
• Afhankelijk van het weer. Kan de koningin door slecht weer wekenlang niet paren, dan gaat ze uiteindelijk alleen onbevruchte eitjes leggen. Ze is dan darrenbroedig en het volk brengt alleen nog darren voort.

Daarom laten telers hun koninginnen bevruchten op een bevruchtingsstation, op een eiland of op een afgelegen plek in de bergen: daar is beter te sturen van welke darren het zaad komt dan in een streek met veel bijenstanden.

De leg: hoeveel eitjes legt een koningin?

Een bevruchte koningin begint 2 tot 3 dagen na haar laatste bruidsvlucht met leggen. Bij elk eitje bepaalt ze of het bevrucht wordt:

• uit een bevrucht eitje komt een vrouwtje: een werkster, of een koningin als de larve in een moerdop wordt opgekweekt;
• uit een onbevrucht eitje komt een dar.

Met haar voorpoten meet ze de breedte van de cel. In de bredere darrencellen legt ze een onbevrucht ei.

Op het hoogtepunt van het seizoen, in de late lente, kan een goede koningin tot 1.500 à 2.000 eitjes per dag leggen. Dat is de schatting die in de meeste handboeken staat, geen exacte meting. Het werkelijke aantal hangt af van ras, dracht, weer en beschikbare ruimte. De leg komt aan het eind van de winter op gang, piekt in het voorjaar, neemt in de nazomer af en ligt in de winter vrijwel stil.

Een goede koningin legt één eitje per cel, netjes in het midden van de bodem, en vult de ramen gesloten en regelmatig: het aaneengesloten, gesloten broed met eitjes in de open cellen dat u op de foto bovenaan ziet. Meerdere eitjes per cel, tegen de celwanden, wijzen juist op legwerksters in een volk dat al lang moerloos is. Eén uitzondering: een jonge koningin die net begint te leggen, zet de eerste dagen soms twee eitjes in een cel, maar dan wel op de bodem.

Hoe lang leeft een bijenkoningin?

In een beheerd volk leeft een bijenkoningin meestal 2 tot 3 jaar. Sommige worden ongeveer 5 jaar, maar dat is zeldzaam en zelden nog productief. Met de leeftijd raakt de zaadvoorraad op, wordt de leg minder en onregelmatiger en verzwakt het feromoonsignaal. Het volk gaat dan eerder zwermen of vervangt zijn koningin zelf.

Veel imkers vervangen hun koninginnen daarom elke 1 tot 2 jaar, voordat het volk achteruitgaat. De nazomer is daarvoor een vast moment, voordat het volk zijn winterbijen opkweekt. De planning staat in ons artikel over koningin vervangen in de nazomer.

Het verschil met de andere bijen is groot. Een werkster leeft in de zomer ongeveer 5 tot 6 weken en in de winter enkele maanden. Een dar leeft enkele weken tot maanden en wordt in de nazomer uit de kast verdreven (de darrenslacht).

Hoe groot is een bijenkoningin? Zo herkent u haar

De koningin is duidelijk langer dan een werkster: ongeveer 18 tot 22 mm, tegen 12 tot 15 mm voor een werkster. Toch is het vooral haar bouw die haar verraadt.

	Koningin	Werkster	Dar
Lengte	ongeveer 18–22 mm	ongeveer 12–15 mm	ongeveer 15–17 mm
Achterlijf	Lang en spits, steekt ver voorbij de vleugels	Kort, bedekt door de vleugels	Breed en stomp
Vleugels	Kort in verhouding tot het lichaam	Bedekken het achterlijf	Lang, bedekken het achterlijf
Ogen	Klein	Middelgroot	Zeer groot, raken elkaar boven op de kop
Angel	Glad en gebogen, herbruikbaar	Met weerhaken, blijft in de huid steken	Geen
Ontwikkeling (ei tot uitlopen)	16 dagen	21 dagen	24 dagen
Levensduur	2–3 jaar, soms tot 5	5–6 weken in de zomer, enkele maanden in de winter	Enkele weken tot maanden
Taak	Leggen en feromonen	Verzorgen, bouwen, halen, verdedigen	Koninginnen bevruchten

Andere kenmerken: langere poten zonder stuifmeelkorfjes, een iets breder borststuk en bij veel koninginnen een egaler gekleurd achterlijf dan bij de werksters. Een jonge, onbevruchte koningin is kleiner en slanker dan een bevruchte moer in volle leg, wier achterlijf door de actieve eierstokken is opgezwollen.

Steekt een bijenkoningin?

Ja, de koningin heeft een angel, maar die is glad en gebogen, zonder weerhaken. Ze kan dus meerdere keren steken zonder te sterven. Ze gebruikt hem bijna uitsluitend tegen andere koninginnen. Een imker steekt ze vrijwel nooit, ook niet als u haar oppakt om te merken. Pak haar altijd bij de vleugels of het borststuk, nooit bij het achterlijf.

Feromonen: hoe de koningin het volk bij elkaar houdt

De koningin produceert voortdurend een mengsel van geurstoffen. De bekendste is het mandibulaire feromoon uit haar kaakklieren, in de imkerij vaak koninginnenstof genoemd. De werksters van haar hofstaat likken en betasten haar met hun antennes en geven die stoffen via contact en voedseluitwisseling door aan de rest van het volk.

Dat signaal heeft meerdere effecten:

• het remt de ontwikkeling van de eierstokken van de werksters;
• het remt het bouwen van moerdoppen;
• het houdt het volk rustig en samenhangend;
• tijdens de bruidsvlucht trekt het de darren naar de koningin.

Een volk merkt binnen enkele uren dat zijn koningin weg is. De bijen worden onrustig, gaan „huilen” zoals een moerloos volk dat doet en beginnen binnen een tot twee dagen werkstercellen om te bouwen tot noodmoerdoppen. In een zeer sterk, overvol volk verspreidt het signaal zich juist slechter. Dat is een van de redenen dat een volk met te weinig ruimte, zeker met een oudere moer, in zwermstemming raakt. Meer daarover in zwermen voorkomen.

Hoe vindt u de koningin in het volk?

De koningin zoeken op tien ramen vol bijen kan even duren. Met een paar vaste gewoonten gaat het veel sneller:

1. Kies het juiste moment. Een warme, rustige dag rond het middaguur, als de haalbijen buiten zijn. Gebruik weinig rook: rook laat de koningin lopen.
2. Begin bij de verse eitjes. De koningin zit meestal op een broedraam waar ze net gelegd heeft, of op het raam ernaast.
3. Kijk zodra het raam uit de kast komt. Eerst de kant naar u toe, dan de andere, voordat de koningin naar de schaduwkant loopt.
4. Let op beweging, niet op elke bij afzonderlijk. Werksters krioelen alle kanten op. De koningin loopt rustig en gelijkmatig, en de bijen wijken voor haar uit.
5. Zoek de hofstaat. Een krans van werksters die met de kop naar één punt gericht staan, als de stralen van een ster, omringt vaak de koningin.
6. Vergeet de kastwand niet. Lijkt een raam leeg, kijk dan ook even op de wand van de kast en het volgende raam.

Een gemerkte koningin vindt u in enkele seconden: de gekleurde stip op het borststuk valt meteen op. De kleur volgt een internationale code op basis van het laatste cijfer van het geboortejaar. De witte stip op de foto bovenaan hoort bij een koningin uit 2026 (of vijf jaar eerder, uit 2021). De volledige tabel staat in ons artikel over koningin merken.

U hoeft haar overigens niet altijd te zien. Verse eitjes, rechtop in de bodem van de cel, bewijzen dat er minder dan drie dagen geleden een koningin legde. Een eitje staat de eerste dag rechtop, helt de tweede dag over en ligt de derde dag plat.

Wanneer het volk een nieuwe koningin opkweekt

Een volk kweekt in drie situaties een nieuwe koningin, en de plaats van de doppen vertelt vaak welke het is:

• Zwermen. De oude koningin verlaat de kast met een groot deel van de bijen om een nieuw volk te stichten. Vooraf bouwen de werksters vaak veel zwermcellen, meestal aan de onderrand en de zijkanten van de ramen.
• Stille moerwisseling. Het volk vervangt een koningin die achteruitgaat. U vindt dan maar één tot drie doppen, meestal midden op de raat, en de oude moer legt soms nog een tijd naast haar dochter.
• Noodmoerdoppen. Na het plotselinge verlies van de koningin bouwen de werksters binnen een tot twee dagen cellen met heel jonge larven om tot moerdoppen. Die zitten op het raatvlak, midden in het broed.

De imker kan de wissel ook zelf doen: de oude koningin eruit halen en een nieuwe in een kooitje invoeren, zodat het volk aan haar geur went voordat ze vrijkomt. Hoe dat stap voor stap gaat, leest u in koningin invoeren.

Bevruchte koninginnen voor uw bijenstand

Bienen Königin kweekt sinds 2016 in Maramureș, Roemenië, Carnica- en Buckfast-koninginnen die op natuurlijke wijze op bevruchtingsstations in de bergen gepaard zijn. Ze worden gemerkt verzonden, klaar om in te voeren. Onbevruchte koninginnen of moerdoppen verkopen we niet. Zoekt u een koningin voor het komende seizoen, dan vindt u prijzen en leverperiodes op de pagina koninginnen.