Rójka: jak jej zapobiegać? Młoda matka, odkłady i lotniak

W skrócie: rodziny z młodą matką w pierwszym sezonie roją się rzadziej, bo jej feromony docierają do wszystkich pszczół. Zapobieganie rójce to połączenie młodej matki, poszerzania gniazda z wyprzedzeniem, węzy i ramki pracy, przeglądu co 7 dni w maju i czerwcu oraz odkładów z najsilniejszych rodzin. Jeśli znajdziesz już mateczniki rojowe z larwami, samo ich zrywanie rzadko pomaga. Pewniej jest zrobić lotniak: stara matka zostaje na starym miejscu w nowym ulu i zbiera wszystkie pszczoły lotne.

Rójka to naturalny sposób rozmnażania się rodziny pszczelej. Dla ciebie jako pszczelarza rój, który wyleci w maju, oznacza jednak zwykle rodzinę bez miodu z rzepaku i akacji, osłabioną na lipę. Połowa pszczół siedzi wtedy na drzewie u sąsiada, a ul, który tydzień temu był pełny, nagle świeci pustkami.

Większości rójek da się jednak zapobiec, a jednym z najskuteczniejszych sposobów jest utrzymywanie w rodzinach młodych matek.

Dlaczego rodziny z młodą matką roją się rzadziej

Spójność rodziny opiera się na feromonach matki. Pszczoły przekazują je sobie nawzajem przez kontakt, a feromony hamują między innymi zakładanie mateczników. Dopóki sygnał dociera do całej rodziny, pszczoły nie mają powodu wychowywać nowej matki.

Młoda matka wydziela więcej feromonów niż stara. Związek między wiekiem matki a rojliwością jest dobrze znany w praktyce i został też zmierzony. Badanie opublikowane w Apidologie (1994) wykazało, że rodziny z matkami w wieku 7–10 miesięcy budowały mniej mateczników rojowych i miały więcej czerwiu, pszczół i miodu niż rodziny ze starszymi matkami, w wieku do 20 miesięcy. Badanie prowadzono w klimacie subtropikalnym, ale wniosek zgadza się z doświadczeniem pszczelarzy w naszej strefie.

Młoda matka nie daje jednak gwarancji. Rodzina z młodą matką, której zabraknie miejsca, też może wejść w nastrój rojowy. Startujesz po prostu z wyraźną przewagą.

Co wywołuje nastrój rojowy

Rzadko jest jedna przyczyna. Zwykle nakłada się kilka czynników:

Czynnik	Co się dzieje w ulu
Ciasnota	Dużo młodych pszczół, mało otwartego czerwiu do karmienia, brak miejsca do czerwienia
Gniazdo zalane miodem	Matka nie znajduje wolnych komórek
Stara matka	Słabszy sygnał feromonowy
Słaba dystrybucja feromonów	W bardzo silnych, zatłoczonych ulach sygnał nie dociera do wszystkich pszczół
Upał i słaba wentylacja	Przegrzany ul, pszczoły tworzą „brodę” na wylotku
Pogoda	Deszczowe okresy przeplatane ciepłymi dniami, przerwy w pożytku
Genetyka	Niektóre linie roją się dużo łatwiej niż inne

W Polsce okres największego ryzyka to zwykle maj i czerwiec, od kwitnienia rzepaku i sadów po akację. W górach i na północy wszystko przesuwa się o kilka tygodni.

Przegląd na rójkę co 7 dni

Matecznik zostaje zasklepiony mniej więcej 8 dni po złożeniu jajeczka, a pierwak wylatuje zwykle wtedy, gdy zasklepione są pierwsze mateczniki rojowe. Jeśli w maju i czerwcu przeglądasz rodziny co 7 dni, znajdziesz zaczerwione mateczniki, zanim rój wyleci. Przy przerwie 9-dniowej możesz już nie zdążyć, a dłuższe przerwy w sezonie rojowym to proszenie się o rój.

Na co patrzeć:

• Dolne krawędzie plastrów. W ulach wielokorpusowych unieś tylną część górnego korpusu i zajrzyj od spodu. Tam siedzi większość mateczników rojowych.
• Miseczki a mateczniki. Puste miseczki matecznikowe są w sezonie prawie zawsze. Sprawa robi się poważna, gdy w miseczce leży jajeczko albo larwa w mleczku.
• Ramka pracy. Jeśli rodzina szybko odbudowuje ramkę pracy, jest w nastroju budowlanym. Gdy mimo pożytku przestaje budować, to może być wczesny sygnał nastroju rojowego.

Zapobieganie rójce w praktyce

1. Poszerzaj gniazdo, zanim zabraknie miejsca

Najczęstszy błąd to dawanie nadstawki dopiero wtedy, gdy pszczoły zajęły już wszystko. Poszerzaj, gdy rodzina obsiada większość ramek i rusza pożytek, a nie gdy pszczoły wiszą na wylotku.

2. Daj węzę i ramkę pracy

Młode pszczoły, które budują, mają zajęcie, a instynkt budowlany konkuruje z rojowym. W czasie pożytku regularnie wstawiaj ramki z węzą na skraj gniazda. Ramka pracy także zajmuje pszczoły budowlane, a wycinanie zasklepionego czerwiu trutowego to przy okazji znany sposób ograniczania warrozy.

3. Rozluźnij gniazdo

Jeśli ramki w gnieździe są zalane miodem lub nektarem aż do czerwiu, przenieś jedną lub dwie ramki z pokarmem do nadstawki albo na skraj, a w ich miejsce daj suszkę lub węzę. Matka musi mieć gdzie czerwić.

4. Cień i wentylacja

Ul w pełnym słońcu w czerwcu mocno się nagrzewa. Cień w południe i dobra wentylacja, na przykład przez otwartą dennicę osiatkowaną, zmniejszają tłok na wylotku.

5. Rób odkłady z najsilniejszych rodzin

Z silnej rodziny wyjmij 2–3 ramki z zasklepionym czerwiem i pszczołami, utwórz odkład i poddaj mu matkę unasiennioną. Rodzina macierzysta się rozluźnia, a ty zyskujesz nową rodzinę. Jeśli robisz to przed głównym pożytkiem, pilnuj, żeby rodzina macierzysta została wystarczająco silna na zbiór miodu.

6. Wymieniaj matki na czas

Matka w trzecim sezonie to zaproszenie do rójki. Plan wymiany ustal z wyprzedzeniem, na podstawie wieku i wyników rodziny: wiosną przez odkłady albo latem po głównych pożytkach.

Mateczniki rojowe w ulu: co dalej?

Nie każdy matecznik jest rojowy. Rozróżnienie decyduje o tym, co robisz:

Rodzaj matecznika	Gdzie	Ile	Co oznacza
Rojowy	Na dolnych krawędziach i bokach plastrów	Zwykle wiele	Rodzina szykuje się do rójki
Cichej wymiany	Na powierzchni plastra	Niewiele, 1–3	Rodzina sama wymienia matkę
Ratunkowy	Na powierzchni plastra, przebudowany z komórki robotniczej	Kilka	Rodzina nagle straciła matkę

Mateczniki z jajeczkami lub młodymi larwami

Rodzina jest w pełnych przygotowaniach. Samo zrywanie mateczników rzadko pomaga: pszczoły zakładają nowe w ciągu kilku dni, ty musisz wracać co 7 dni i łatwo przeoczyć jeden matecznik. Pewniejszym rozwiązaniem jest lotniak, czyli odkład z pszczół lotnych, tu ze starą matką na starym miejscu:

1. Przestaw stary ul kilka metrów w bok.
2. Na starym miejscu postaw nowy ul ze starą matką, jedną ramką z czerwiem bez mateczników, a resztę uzupełnij węzą lub suszem.
3. Pszczoły lotne wracają na stare miejsce, do matki. Ta rodzina zachowuje się jak naturalny rój i intensywnie buduje.
4. W przestawionym ulu zostaje czerw i młode pszczoły. Zostaw tam jeden dobry matecznik, najlepiej otwarty, z dorodną larwą w obfitym mleczku, albo, pewniej, zerwij wszystkie i poddaj matkę unasiennioną według poradnika o podawaniu matki. W obu przypadkach po 5–7 dniach przejrzyj ten ul ponownie i zerwij mateczniki ratunkowe, które pszczoły dobudowały na młodych larwach.

Mateczniki zasklepione

Możliwe, że pierwak już wyleciał. Poszukaj starej matki i świeżych jajeczek. Jeśli nie ma ani jednego, ani drugiego, a pszczół jest wyraźnie mniej niż przy poprzednim przeglądzie, rodzina się wyroiła. Zostaw wtedy jeden dobry matecznik i zerwij pozostałe, inaczej rodzina wyda roje wtórne, które jeszcze bardziej ją osłabią.

Jeśli stara matka wciąż jest w ulu, na przykład bo zła pogoda opóźniła wylot, zrób od razu lotniak jak wyżej.

Jeśli zamiast matecznika chcesz poddać matkę unasiennioną, zerwij wszystkie mateczniki i najpierw upewnij się, że w ulu nie wygryzła się już matka nieunasienniona. Jest mała, szybka i nieznakowana, a przy niej każda poddana matka zostanie zabita.

Kiedy działać: kalendarz pożytków

Działania przeciwrojowe muszą być gotowe przed sezonem rojowym, nie w jego środku. W praktyce oznacza to: w kwietniu przygotowujesz węzę, nadstawki i ramki pracy, od kwitnienia sadów przeglądasz co tydzień, a odkłady robisz na początku pożytku z rzepaku lub akacji. Odkłady z tego okresu mają czas, żeby rozwinąć się na lipę, grykę lub do jesieni, a rodziny produkcyjne zostają silne.

Na kolejny sezon warto spojrzeć wstecz: które rodziny weszły w nastrój rojowy, a które nie? Rodziny bardzo rojliwe to słaba podstawa do dalszego wychowu, a stare matki najlepiej wymienić po głównych pożytkach. Jeśli chcesz wychowywać młode matki sam, przebieg opisujemy w artykule o hodowli matek pszczelich.

Młode matki do odkładów i lotniaków

Odkład albo osierocona część po lotniaku najszybciej ruszy z matką unasiennioną, gotową do czerwienia. Bienen Königin sprzedaje naturalnie unasiennione, znakowane matki Carnica i Buckfast z Maramureszu w Rumunii. Matki z półizolatu wysyłamy od 15 do 30 maja, a wybrane matki Buckfast z izolatu od 5 do 20 czerwca. Czym różnią się te dwa miejsca unasienniania, wyjaśniamy w artykule półizolat czy izolat reprodukcyjny. Nie sprzedajemy mateczników ani matek nieunasiennionych. Ceny w złotych znajdziesz na stronie z matkami, a zamówienie złożysz przez WhatsApp lub telefonicznie.