Hodowla matek pszczelich: przebieg, terminy i koszty

W skrócie: w hodowli matek pszczelich silna rodzina wychowująca wykarmia nowe matki z młodych larw twojej najlepszej matki. Larwy przekładasz do miseczek na ramce hodowlanej, dojrzałe mateczniki rozdzielasz do ulików weselnych 10. dnia po przełożeniu, matki wygryzają się około 12. dnia, a czerwić zaczynają zwykle 10–14 dni po wygryzieniu, przy złej pogodzie później. Wychów matek wymaga silnych rodzin, sprzętu i przede wszystkim czasu w sztywnych terminach. Jeśli potrzebujesz kilku matek w roku, zakup matek unasiennionych jest często prostszy.

Wielu pszczelarzy po dwóch, trzech latach dochodzi do pytania: czy wychowywać matki samemu? Ciekawość jest uzasadniona, bo hodowla matek to jedna z najbardziej wciągających dziedzin pszczelarstwa. To jednak praca według kalendarza, w której jeden przegapiony dzień potrafi zniszczyć całą serię.

Ten artykuł opisuje przebieg tak, żebyś mógł zdecydować, czy wejście w wychów matek ma dla ciebie sens, czy lepiej dokupować matki unasiennione.

Mateczniki ratunkowe czy wychów kontrolowany?

Każda rodzina potrafi sama wychować sobie matkę. Gdy zabierzesz matkę, pszczoły zakładają mateczniki ratunkowe na młodych larwach robotniczych. To najprostsza forma wychowu matek i do odkładu bywa zupełnie wystarczająca.

Wady: nie wybierasz matki, po której są larwy. Pszczoły czasem biorą larwy już za stare i z nich wychodzą mniejsze, słabsze matki. Do tego masz tylko kilka mateczników w terminie, który narzuca rodzina.

W wychowie kontrolowanym wybierasz matkę mateczną o pożądanych cechach: łagodność, spokój na plastrach, mała rojliwość, dobra wydajność miodowa. Od niej bierzesz młode larwy i w jednej serii wychowujesz dziesięć, dwadzieścia lub więcej matek. Dostajesz matki w tym samym wieku, w przewidywalnym terminie i o znanym pochodzeniu. Znane przynajmniej po stronie matki, bo o ojcach decyduje dopiero unasiennianie.

Przebieg krok po kroku

Przekładanie larw

Klasyczna metoda to przekładanie larw (nazywane też szczepieniem): szpatułką lub igłą do przekładania przenosisz larwy nie starsze niż jednodobowe z komórek robotniczych do sztucznych miseczek matecznikowych. Miseczki osadza się na listewkach ramki hodowlanej. Im młodsza larwa, tym lepiej zostanie wykarmiona na matkę.

Przekładanie wymaga dobrego światła, pewnej ręki i ciepłego, wilgotnego otoczenia, żeby larwy nie wyschły. Jeśli masz problem ze wzrokiem lub precyzją, możesz użyć systemów bez przekładania: matkę mateczną zamyka się na dobę w klatce z plastikowymi miseczkami, czerwi bezpośrednio do nich, a po wylęgu larw, około 4. dnia, miseczki wpina się w ramkę hodowlaną.

Rodzina wychowująca

Ramka hodowlana trafia do rodziny wychowującej: silnej, dobrze zaopatrzonej, z dużą liczbą młodych pszczół karmicielek. Metod jest kilka. Popularne są rodziny bezmateczne, które bardzo chętnie przyjmują larwy, oraz rodziny z matką oddzieloną kratą odgrodową od części hodowlanej. W każdym wariancie liczą się trzy rzeczy: dużo karmicielek, dużo pyłku i stały dopływ pokarmu, a w bezpożytku podkarmianie syropem.

Dzień po przełożeniu widzisz, ile larw zostało przyjętych: miseczki są wypełnione mleczkiem i pszczoły zaczynają je wyciągać.

Mateczniki i wygryzanie się matek

Około pięciu dni po przełożeniu pszczoły zasklepiają mateczniki. Od tej chwili nie przenoś i nie potrząsaj ramką hodowlaną, bo poczwarka jest wrażliwa. Najpóźniej 10. dnia po przełożeniu, czyli tuż przed wygryzieniem, dojrzałe mateczniki trzeba rozdzielić. Pierwsza matka, która się wygryzie, zabija pozostałe.

Część pszczelarzy wkłada mateczniki do klateczek wygryzowych, żeby zobaczyć młode matki i rozdzielić je świadomie. Inni dają dojrzałe mateczniki bezpośrednio do ulików weselnych.

Uliki weselne

Każda młoda matka potrzebuje małej rodzinki, z której wyleci na lot godowy. Do tego służą uliki weselne: typu Apidea lub podobne, z garścią pszczół i małymi plasterkami, mini plus albo zwykły odkład. Małe uliki oszczędzają pszczoły, ale wymagają uwagi przy pokarmie, upale i rabunkach. Większe jednostki są odporniejsze i łatwiej rozwinąć je później w rodzinę.

Kilka dni po wygryzieniu matka odbywa loty orientacyjne i godowe, kopuluje z kilkunastoma trutniami i wraca do ulika. Kilka dni później zaczyna czerwić. Zwarty, regularny czerw to pierwszy znak, że unasiennienie się udało.

Harmonogram wychowu w dniach

Hodowla matek idzie za biologią pszczoły i trudno ją przesunąć. Matka potrzebuje od jaja do wygryzienia około 16 dni. Liczy się zwykle od dnia przełożenia larw:

Dzień	Co się dzieje	Co robisz
−3 do −1	Przygotowanie rodziny wychowującej, matka mateczna czerwi	Ustawiasz rodzinę wychowującą, podkarmiasz, szykujesz plaster z larwami
0	Przekładanie larw	Larwy do 24 godzin do miseczek, ramka do rodziny wychowującej
1	Przyjęcie	Liczysz przyjęte mateczniki
5	Zasklepienie	Nie ruszasz ramki
9	Zasiedlenie ulików weselnych	Napełniasz uliki pszczołami, jeśli jeszcze tego nie zrobiłeś
10	Dojrzałe mateczniki	Rozdzielasz mateczniki do ulików lub klateczek wygryzowych
11–12	Wygryzanie się matek	Sprawdzasz, czy matki się wygryzły
ok. 17–22	Loty godowe	Zostawiasz w spokoju, w razie potrzeby podkarmiasz
ok. 22–30	Czerwienie	Sprawdzasz jajeczka i czerw
od ok. 30	Matka gotowa	Znakujesz, wykorzystujesz lub poddajesz

Zła pogoda może opóźnić loty godowe o dni, a nawet tygodnie. Przy planowaniu od początku maja do lipca zwykle zmieścisz kilka serii, zaczynając nową co dwa, trzy tygodnie.

Gdzie matki są unasienniane

Wychów decyduje tylko o matce. Z kim matka kopuluje, decyduje miejsce unasienniania. W zasadzie są cztery drogi:

• Unasiennianie w pasiece: matka wylatuje z twojej pasieki i kopuluje z trutniami z okolicy. Proste i bezpłatne, ale ojcowie są nieznani. Do rodzin produkcyjnych wielu pszczelarzom to wystarcza.
• Trutowisko lub stacja unasienniania: uliki weselne trafiają w miejsce, gdzie stoją wybrane rodziny ojcowskie, a obce pasieki są możliwie daleko. Uliki muszą być wolne od trutni, a wiele stacji wymaga zaświadczenia o zdrowiu pszczół. Pewność unasiennienia zależy od położenia.
• Izolat naturalny: np. wyspa lub wysoka, odcięta dolina, gdzie izolację zapewnia teren. Uchodzi za bardzo pewny, ale dostęp jest ograniczony.
• Unasiennianie instrumentalne: specjalista unasiennia matkę pod mikroskopem nasieniem wybranych trutni. Daje pełną kontrolę nad ojcami, ale wymaga sprzętu i wprawy i służy raczej pracy hodowlanej.

Czym w praktyce różni się półizolat od izolatu i co to oznacza dla twoich rodzin, opisujemy w artykule półizolat czy izolat reprodukcyjny.

Na jaki efekt możesz liczyć?

Nie każda larwa zostanie przyjęta, nie każdy matecznik się wygryzie i nie każda matka wróci z lotu godowego. Na każdym etapie część odpada. Doświadczeni hodowcy z dobrze prowadzonymi rodzinami wychowującymi osiągają wysokie przyjęcia. Przy pierwszych próbach normalne jest, że z ramki hodowlanej tylko część larw kończy jako czerwiąca matka.

Najczęstsze przyczyny strat u początkujących to za stare lub przesuszone larwy, za słaba lub źle karmiona rodzina wychowująca, przegapione terminy rozdzielania mateczników oraz straty podczas lotów godowych przez pogodę lub ptaki. W pierwszym roku nie licz więc na pełne uliki weselne, tylko na koszty nauki.

Koszty i nakład pracy

Podstawowy sprzęt jest niedrogi, prawdziwy wysiłek leży gdzie indziej.

Pozycja	Orientacyjnie
Szpatułka, miseczki, ramka hodowlana	Jednorazowo kilkadziesiąt złotych
Uliki weselne (np. typu Apidea)	Za sztukę mniej więcej tyle co kupiona matka, na kilka sezonów
Opłata na stacji unasienniania	Zwykle niewielka kwota za ulik, do tego dojazdy
Pszczoły i czerw na rodzinę wychowującą i uliki	Osłabia rodziny produkcyjne, kosztuje miód
Pokarm	Syrop lub ciasto dla rodziny wychowującej i ulików
Czas	Sztywne terminy przez około cztery tygodnie na serię

Największym kosztem jest czas. Przekładanie w dniu 0, rozdzielanie mateczników w dniu 10, wywiezienie ulików na trutowisko i ich odbiór: te terminy nie przesuną się pod twój kalendarz. Do tego dochodzą pszczoły, które zabierasz rodzinom produkcyjnym na rodzinę wychowującą i uliki. Brakuje ich potem na głównym pożytku.

Wychowywać samemu czy kupić matkę unasiennioną?

Własna hodowla matek ma sens przede wszystkim, gdy:

• masz dziesięć lub więcej rodzin i co roku regularnie potrzebujesz matek;
• masz dobre rodziny wyjściowe i chcesz zachować ich cechy;
• masz czas w sztywnych terminach w maju i czerwcu;
• lubisz rzemiosło i akceptujesz koszty nauki.

Zakup jest często lepszym wyborem, gdy:

• masz kilka rodzin i potrzebujesz paru matek w roku;
• musisz szybko zareagować, na przykład przy rodzinie bezmatecznej lub z trutówkami;
• zależy ci na kontrolowanym unasiennieniu, a nie masz stacji unasienniania w zasięgu;
• wolisz wykorzystać pszczoły na miód niż na wychów.

Wielu pszczelarzy łączy obie drogi: matki do odkładów wychowują z mateczników ratunkowych albo prostą metodą, a kilka matek unasiennionych dokupują, żeby odświeżyć pochodzenie. Młode matki pomagają też w zapobieganiu rójce. Jak bezpiecznie wprowadzić kupioną matkę do rodziny, pokazuje poradnik o podawaniu matki.

Matki unasiennione z Maramureszu

Jeśli wolisz nie wychowywać matek sam albo chcesz uzupełnić własny wychów, Bienen Königin sprzedaje naturalnie unasiennione, znakowane matki Carnica i Buckfast z Maramureszu w Rumunii. Pochodzą z półizolatu na wysokości około 800–900 m, a wybrane matki Buckfast w ograniczonej liczbie także z izolatu na około 1400 m. Nie sprzedajemy mateczników ani matek nieunasiennionych. Ceny w złotych i terminy wysyłek znajdziesz na stronie z matkami, a zamówienie złożysz przez WhatsApp lub telefonicznie.