Matka pszczela: jak wygląda, ile żyje i jak powstaje

W skrócie: matka pszczela to jedyna płodna samica w rodzinie. Rozwija się ze zwykłego zapłodnionego jajeczka, ale larwa w mateczniku dostaje obficie mleczko pszczele i po około 16 dniach matka się wygryza. Tydzień później unasienia się w locie z mniej więcej 10–20 trutniami, czasem większą liczbą, i przechowuje ich nasienie do końca życia. W szczycie sezonu składa według najczęściej podawanych szacunków do 1500–2000 jaj dziennie. W prowadzonej pasiece żyje zwykle 2–3 lata, czasem do około 5 lat. Poznasz ją po długim odwłoku, który wystaje daleko poza skrzydła, i po świcie robotnic wokół niej.

Do XVII wieku uważano, że rodziną pszczelą rządzi król. Dopiero holenderski przyrodnik Jan Swammerdam pokazał w swoich sekcjach, że ten „król” ma jajniki. Od tamtej pory biologię matki pszczelej znamy bardzo dobrze, a każdy pszczelarz prędzej czy później przekonuje się o tym w praktyce: bez dobrej matki nie ma silnej rodziny. Ten poradnik odpowiada na pytania, które zadaje się najczęściej, zarówno na początku przygody z pszczołami, jak i po latach pracy w pasiece.

Jaką rolę pełni matka pszczela w ulu?

Wbrew dawnym wyobrażeniom matka niczym nie rządzi. O tym, gdzie budować, kiedy się roić i kiedy wymienić samą matkę, decyduje rodzina jako całość, czyli robotnice. Matka pszczela ma dwa zadania, których nikt inny nie wykona:

• Czerwienie. Jest matką niemal wszystkich pszczół w ulu: robotnic, trutni i przyszłych matek.
• Wydzielanie feromonów, które spajają rodzinę i bez przerwy informują ją, że ma matkę.

Dla pszczelarza liczy się jeszcze trzecia rzecz: genetyka. Robotnice są córkami matki i trutni, z którymi się unasieniła. Łagodność, pracowitość, rojliwość czy zimowanie zależą więc w dużej mierze od niej. Gdy wymieniasz matkę, charakter rodziny zmienia się w ciągu jednego do dwóch miesięcy, w miarę jak stare robotnice są zastępowane przez córki nowej matki.

Jak powstaje matka pszczela?

Samo jajeczko niczym się nie wyróżnia. Przyszła matka i robotnica rozwijają się z jajeczek zapłodnionych, więc obie są samicami. Wszystko zależy od pokarmu. Larwy robotnic dostają mleczko pszczele tylko przez pierwsze dni, potem pokarm z dodatkiem miodu i pyłku. Larwa, z której ma powstać matka, przez cały okres larwalny jest karmiona obficie mleczkiem pszczelim w specjalnej komórce.

Ta komórka to matecznik: duży, zwisający pionowo w dół, kształtem przypominający żołądź. Na ramce rozpoznasz go od razu. Poniżej rozwój matki liczony od złożenia jajeczka. To typowe wartości z literatury pszczelarskiej; w chłodne dni wszystko może się przesunąć o kilka dni.

Etap	Dzień od złożenia jajeczka	Co się dzieje
Jajeczko	0–3	Trzeciego dnia wylęga się larwa
Larwa	3–8	Karmiona obficie mleczkiem pszczelim
Zasklepienie matecznika	ok. 8–9	Robotnice zamykają komórkę, zaczyna się stadium poczwarki
Wygryzienie	ok. 16	Matka nieunasienniona wygryza wieczko i wychodzi
Dojrzewanie	16–21	Pierwsze loty orientacyjne ok. 5 dni po wygryzieniu
Loty godowe	ok. 21–28	Tylko w ciepłe, bezwietrzne dni
Początek czerwienia	ok. 26–30	Zwykle 10–14 dni po wygryzieniu

Dla porównania: robotnica potrzebuje od jajeczka do wygryzienia 21 dni, truteń 24 dni. Matka rozwija się najszybciej, dlatego rodzina bezmateczna może mieć nową matkę już po nieco ponad dwóch tygodniach.

Jeśli w ulu wygryza się kilka matek, pierwsza zwykle odszukuje pozostałe mateczniki i zabija rywalki albo walczy z nimi bezpośrednio. Słychać wtedy czasem tutanie i kwakanie: wolna matka tuta, czyli wydaje długi, wysoki dźwięk zakończony krótkimi tonami, a matki jeszcze zamknięte w matecznikach odpowiadają niższym, krótszym kwakaniem. Bywa, że słychać to nawet bez otwierania ula. Pszczelarze odtwarzają ten naturalny proces na większą skalę, przekładając młode larwy do miseczek. Jak to wygląda w praktyce, opisujemy w poradniku o hodowli matek pszczelich.

Lot godowy: jak matka zostaje unasienniona

Około 5–7 dni po wygryzieniu młoda matka zaczyna wylatywać z ula, najpierw na loty orientacyjne, potem godowe. W ciepłe, bezwietrzne popołudnie leci na trutowisko, czyli miejsce w powietrzu, gdzie co roku zbierają się trutnie z wielu okolicznych rodzin. Unasienienie odbywa się w locie.

Najważniejsze fakty:

• Wielu partnerów. Matka kopuluje z mniej więcej 10–20 trutniami, czasem z większą liczbą, podczas jednego lub kilku lotów w pierwszych tygodniach życia. Każdy truteń ginie zaraz po kopulacji.
• Zapas na całe życie. Nasienie trafia do zbiorniczka nasiennego (spermateki). Potem matka już nigdy się nie unasienia: z tego zapasu zapładnia jajeczka do końca życia.
• Zróżnicowanie genetyczne. Ponieważ ojców jest wielu, robotnice to w dużej części półsiostry. Ta różnorodność czyni rodzinę bardziej odporną.
• Zależność od pogody. Jeśli przez kilka tygodni niepogoda uniemożliwia unasienienie, matka może w końcu składać wyłącznie niezapłodnione jajeczka. Staje się wtedy matką trutową, a rodzina wychowuje już tylko trutnie.

Dlatego hodowcy unasieniają matki na stacjach w górach albo w odizolowanych miejscach: tam łatwiej kontrolować, od jakich trutni pochodzi nasienie, niż w okolicy gęsto obstawionej pasiekami.

Czerwienie: ile jaj składa matka pszczela?

Matka unasienniona zaczyna czerwić 2–3 dni po ostatnim locie godowym. Przy każdym jajeczku decyduje, czy je zapłodnić:

• z jajeczka zapłodnionego rozwija się samica: robotnica albo matka, jeśli larwa trafi do matecznika;
• z jajeczka niezapłodnionego rozwija się truteń.

Szerokość komórki matka mierzy przednimi odnóżami. W szerszych komórkach trutowych składa jajeczko niezapłodnione.

W szczycie sezonu, późną wiosną, dobra matka może składać do 1500–2000 jaj dziennie. Tę wartość podaje większość podręczników, ale to szacunek, a nie dokładny pomiar. Rzeczywista liczba zależy od rasy, pożytku, pogody i miejsca w gnieździe. Czerwienie rusza pod koniec zimy, szczyt osiąga wiosną, słabnie późnym latem, a zimą prawie ustaje.

Dobra matka składa jedno jajeczko w komórce, pośrodku dna, i zaczerwia ramki zwartym, równym czerwiem, takim jak na zdjęciu na górze strony: zasklepiony czerw, a w otwartych komórkach jajeczka. Kilka jajeczek w komórce, przyklejonych do ścianek, to z kolei znak trutówek w rodzinie, która od dawna jest bez matki. Wyjątek: młoda matka, która dopiero zaczyna czerwić, przez kilka dni potrafi złożyć dwa jajeczka do jednej komórki, ale zawsze na dnie.

Ile żyje matka pszczela?

W prowadzonej pasiece matka pszczela żyje zwykle 2–3 lata. Niektóre dożywają około 5 lat, ale to rzadkość i takie matki rzadko są jeszcze wydajne. Z wiekiem kończy się zapas nasienia, czerwienie słabnie i staje się nieregularne, a sygnał feromonowy jest coraz słabszy. Rodzina chętniej wtedy się roi albo sama wymienia matkę.

Starzejącą się matkę zdradza najczęściej czerw. Zamiast zwartych plastrów widzisz coraz więcej pustych komórek między zasklepionym czerwiem, a w komórkach robotniczych pojawia się garbaty czerw trutowy, bo matce kończy się nasienie. Rodzina rozwija się wiosną wolniej niż sąsiednie, choć ma podobną siłę i pożytek. Pojedynczy matecznik na środku plastra latem to z kolei sygnał, że pszczoły same zaczęły cichą wymianę.

Dlatego wielu pszczelarzy wymienia matki co 1–2 lata, zanim rodzina zacznie słabnąć. Nową matkę poddajesz w klateczce, a cały proces opisujemy krok po kroku w poradniku o poddawaniu matki.

Różnica w porównaniu z innymi pszczołami jest ogromna. Robotnica żyje latem około 5–6 tygodni, a zimą kilka miesięcy. Truteń żyje od kilku tygodni do kilku miesięcy, a późnym latem robotnice wyrzucają trutnie z ula.

Jak wygląda matka pszczela? Wielkość i budowa

Matka jest wyraźnie dłuższa od robotnicy: około 18–22 mm, wobec 12–15 mm u robotnicy. Najbardziej zdradza ją jednak sylwetka.

	Matka	Robotnica	Truteń
Długość	ok. 18–22 mm	ok. 12–15 mm	ok. 15–17 mm
Odwłok	Długi i wysmukły, wystaje daleko poza skrzydła	Krótki, przykryty skrzydłami	Masywny i tępo zakończony
Skrzydła	Krótkie w stosunku do ciała	Przykrywają odwłok	Długie, przykrywają odwłok
Oczy	Małe	Średnie	Bardzo duże, stykają się na czubku głowy
Żądło	Gładkie i zakrzywione, wielokrotnego użytku	Z zadziorami, zostaje w skórze	Brak
Rozwój (od jajeczka do wygryzienia)	16 dni	21 dni	24 dni
Długość życia	2–3 lata, czasem do 5	5–6 tygodni latem, kilka miesięcy zimą	Od kilku tygodni do kilku miesięcy
Zadanie	Czerwienie i feromony	Karmienie, budowa, zbieranie, obrona	Unasienianie matek

Inne cechy: dłuższe odnóża bez koszyczków na pyłek, nieco szerszy tułów i u wielu matek bardziej jednolicie ubarwiony odwłok niż u robotnic. Młoda matka nieunasienniona jest mniejsza i smuklejsza od matki unasiennionej w pełni czerwienia, której odwłok wypełniają pracujące jajniki. Stąd częste pytanie, jak wygląda matka pszczoła tuż po wygryzieniu: bywa tak drobna, że łatwo ją przeoczyć wśród robotnic.

Czy matka pszczela żądli?

Tak, matka ma żądło, ale jest ono gładkie i zakrzywione, bez zadziorów. Może więc żądlić wielokrotnie i nie ginie. Używa go niemal wyłącznie przeciw innym matkom. Pszczelarza praktycznie nigdy nie żądli, nawet gdy bierzesz ją do ręki, żeby ją oznakować. Chwytaj ją zawsze za skrzydła albo tułów, nigdy za odwłok.

Feromony: jak matka spaja rodzinę

Matka bez przerwy wydziela mieszaninę substancji zapachowych. Najbardziej znana jest substancja mateczna, czyli feromon gruczołów żuwaczkowych. Robotnice ze świty liżą matkę i dotykają jej czułkami, a potem przekazują te związki reszcie rodziny przez kontakt i wymianę pokarmu.

Ten sygnał działa na kilka sposobów:

• hamuje rozwój jajników robotnic;
• hamuje budowę mateczników;
• utrzymuje spokój i spójność rodziny;
• podczas lotu godowego przyciąga trutnie do matki.

Rodzina zauważa brak matki w ciągu kilku godzin. Pszczoły stają się niespokojne, słychać charakterystyczny, żałosny szum („płacz”) rodziny bezmatecznej, a w ciągu jednego lub dwóch dni robotnice zaczynają przebudowywać komórki robotnicze na mateczniki ratunkowe. Z kolei w bardzo silnej, zatłoczonej rodzinie sygnał rozchodzi się gorzej. To jeden z powodów, dla których rodzina bez miejsca, zwłaszcza ze starszą matką, wchodzi w nastrój rojowy. Więcej o tym w artykule rójka: jak jej zapobiegać.

Jak znaleźć matkę pszczelą w ulu?

Szukanie matki na dziesięciu ramkach pełnych pszczół potrafi zająć sporo czasu. Kilka nawyków bardzo to ułatwia:

1. Wybierz dobry moment. Ciepły, spokojny dzień koło południa, gdy zbieraczki są w polu. Używaj mało dymu: dym sprawia, że matka zaczyna biegać.
2. Zacznij od świeżych jajeczek. Matka zwykle jest na ramce z czerwiem, na której właśnie czerwiła, albo na sąsiedniej.
3. Patrz od razu po wyjęciu ramki. Najpierw strona zwrócona do ciebie, potem druga, zanim matka przejdzie na stronę zacienioną.
4. Obserwuj ruch, a nie pojedyncze pszczoły. Robotnice biegają we wszystkie strony. Matka porusza się spokojnie i równo, a pszczoły ustępują jej z drogi.
5. Szukaj świty. Wieniec robotnic zwróconych głowami w jeden punkt, jak promienie gwiazdy, często otacza matkę.
6. Pamiętaj o ściankach ula. Jeśli na ramce jej nie ma, rzuć okiem na ściankę ula i kolejną ramkę.

Matkę znakowaną znajdziesz w kilka sekund: kolorowa plamka na tułowiu od razu rzuca się w oczy. Kolor zależy od międzynarodowego kodu według ostatniej cyfry roku wygryzienia. Biała plamka na zdjęciu na górze strony oznacza matkę z 2026 roku (albo o pięć lat starszą, z 2021). Pełną tabelę znajdziesz w artykule o kolorach matek pszczelich.

Nie zawsze musisz ją zobaczyć. Świeże jajeczka stojące pionowo na dnie komórek dowodzą, że matka czerwiła w ulu mniej niż trzy dni temu. Jajeczko pierwszego dnia stoi, drugiego się pochyla, a trzeciego leży na dnie.

Kiedy rodzina wychowuje nową matkę

Rodzina wychowuje nową matkę w trzech sytuacjach, a położenie mateczników często zdradza, z którą masz do czynienia:

• Rójka. Stara matka opuszcza ul z dużą częścią pszczół, żeby założyć nową rodzinę. Wcześniej robotnice budują zwykle wiele mateczników rojowych, najczęściej na dolnej krawędzi i bokach plastrów.
• Cicha wymiana. Rodzina wymienia słabnącą matkę. Znajdziesz wtedy tylko jeden do trzech mateczników, zwykle na środku plastra, a stara matka czasem jeszcze przez jakiś czas czerwi obok córki.
• Mateczniki ratunkowe. Po nagłej utracie matki robotnice w ciągu jednego lub dwóch dni przebudowują komórki z bardzo młodymi larwami na mateczniki. Są one na powierzchni plastra, pośrodku czerwiu.

Pszczelarz może też sam przeprowadzić wymianę: usunąć starą matkę i poddać nową, unasiennioną, albo dać rodzinie dojrzały matecznik. Czym te opcje różnią się w czasie i ryzyku, wyjaśniamy w artykule matecznik czy matka unasienniona.

Matki unasiennione do twojej pasieki

Bienen Königin od 2016 roku wychowuje w Maramureszu, w Rumunii, matki Carnica i Buckfast unasieniane naturalnie na stacjach w górach. Wysyłamy je oznakowane, gotowe do poddania. Nie sprzedajemy matek nieunasiennionych ani mateczników. Jeśli szukasz matki na przyszły sezon, ceny i terminy wysyłek znajdziesz na stronie z matkami.